Onderzoek naar het koloniale en slavernijverleden van Den Haag

Burgemeester en wethouders van Den Haag hebben, in vervolg op een besluit van de gemeenteraad, het KITLV opdracht gegeven een onderzoek uit te voeren naar het koloniale en slavernijverleden van de stad. Het onderzoek is najaar 2021 van start gegaan en zal eind 2022 resulteren in een omvangrijke, rijk geïllustreerde bundel onder redactie van Esther Captain, Gert Oostindie en Valika Smeulders. Aansluitend op dit onderzoek zal tevens een podcast worden gemaakt en zal met culturele en educatieve instellingen in de stad worden samengewerkt om de resultaten verder te verspreiden en ook ruimte te geven aan nieuwe reflecties op het thema.

Ook waar het gaat om het koloniale en slavernijverleden heeft Den Haag een unieke geschiedenis. In economische zin was de stad zelf minder sterk verbonden met de koloniën en slavernij dan Amsterdam of Rotterdam, maar als zetel van de regering en het hof was de stad historisch juist sterk betrokken en dus ook medeverantwoordelijk. De hedendaagse rol van Den Haag als ‘stad van recht en vrede’ ligt in het verlengde van die nationale en internationale functie, maar staat tegelijkertijd op gespannen voet met de koloniale geschiedenis. Dit alles is één uniek element in een mogelijke geschiedschrijving van Den Haag. Daarnaast hebben de koloniale geschiedenis en de dekolonisatie directe sporen in de stad achtergelaten, in de stedelijke bevolking, maar ook in architectuur, monumenten en collecties. Deze en andere aspecten komen in de bundel aan de orde. Een voorlopige inhoudsopgave vindt u hierboven onder tabblad ‘Publicatie’.

Afbeelding:
‘Cupido en Sideron’, fragment van het schilderij van Hendrik Pothoven (1781), bron: Haags Historisch Museum (links).
‘De Indische Tantes’, kunstenaar Loek Bos, Frederik Hendrikplein, fotograaf Pascal Korving, bron: Haags Gemeentearchief (midden).
‘Hindoestaans monument’, beeldhouwster Helen Ferdinand, Hobbemaplein, fotograaf Raymond Schütz (rechts).

Het koloniale en slavernijverleden van Den Haag (werktitel)

Versie: 14/10/21

Esther Captain, Gert Oostindie  & Valika Smeulders (red.)

Ruim 90.000 woorden, rijk geïllustreerd, met wandelkaartje

NB: door het hele boek heen: ca 15 portretten met quotes van betrokken Hagenaars over het belang (of niet) van deze thematiek.

Inleiding – Esther Captain (KITLV), Gert Oostindie (KITLV & Universiteit Leiden) & Valika Smeulders (Rijksmuseum)
Doelstelling en opzet van de bundel, summier over conclusies

De koloniale en postkoloniale geschiedenis van Den Haag in een notendop – Gert Oostindie
De relevante geschiedenis in vogelvlucht. Wat is de specifieke plaats van Den Haag in het bredere nationale (en ihb Hollandse) verhaal? Zetel van het parlement en van de Oranje-Nassaus. In hoeverre ook een speciale rol van stedelijke instituties (gemeentebestuur) en andere prominente inwoners?

Slaafgemaakten uit Afrika en Azië en hun nazaten in Den Haag, 1600-1863 – Ineke Mok (zelfstandig onderzoeker) & Valika Smeulders
Aanwezigheid van in slavernij geboren en/of levende mensen in de stad, contouren van hun leven, reacties op hun aanwezigheid. Zowel uit WIC- als VOC octrooigebieden – is er iets te zeggen over aantallen en onderlinge vergelijking daarvan?

De Haagse elites en hun koloniale belangen – Maria Christine van de Swan (o.a. oud-directeur Haags Historisch Museum)
Aandacht voor elites die koloniale belangen hadden in Oost en West, met nadruk op de periode tot 1863 (toekenning ‘emancipatiegelden’). Wat betekenden hun belangen voor hun status en netwerken? Wat is daarvan nog te zien in de stad?

Betrokkenheid gemeentebestuur door de eeuwen heen – Raymond Schütz (Haags Gemeente Archief) (en Joëlle Glerum?)
(Aansluitend op het voorgaande hoofdstuk!) Enerzijds particuliere betrokkenheid van individuele leden van het stadsbestuur door de eeuwen heen bij slavernij (incl. het Emancipatiedebat en bij kolonialisme in bredere zin. Anderzijds zoektocht naar mogelijke collectieve betrokkenheid van het stadsbestuur.

Burgers over het koloniale beleid. Haagse pressiegroepen, 1840-1870 – Maartje Janse (Universiteit Leiden)
Haagse burgers waren betrokken bij de koloniale politiek, in het deftige Indische Genootschap, maar ook in pressiegroepen voor afschaffing van de slavernij en het cultuurstelsel. Al vanaf de jaren 1840 drongen burgers aan op een humanere koloniale politiek; daarmee voedden zij ook het landelijke debat.

De koloniale geschiedenis van het huis van Oranje-Nassau – Gert Oostindie
Economische belangen en bestuurlijke betrokkenheid van zowel de stadhouders als koningen. Wat leverde het hen op in de zin van financiën gebouwede omgeving en collecties, van prestige, maar mogelijk ook van problemen?

Haagse bedrijven in koloniale zaken – Henk den Heijer (emeritus hoogleraar Universiteit Leiden) & Gerhard de Kok (Universiteit Leiden)
Den Haag had met het Ministerie van Koloniën een belangrijke troef in handen voor investeerders in de koloniën. Wat voor soort bedrijven in koloniale zaken hebben zich in de stad gevestigd en wat voor voordelen leverden die Den Haag op?

Vooroorlogs Den Haag, als ‘weduwe van Indië’ – Esther Captain
Waarom en sinds wanneer geldt Den Haag als zodanig? Wie waren de mensen die dit vóór 1940 belichaamden en wat waren hun financiële, familiale en emotionele banden met Indië? Hoe verhoudt deze geschiedenis zich tot die van de latere, zeer diverse groep immigranten uit Indonesië?

Vooroorlogs antikoloniaal activisme in Den Haag – Sander van der Horst (Research Master student Universiteit Leiden)
Den Haag was in het interbellum een van de centra van antikoloniaal activisme, zowel van Indonesiërs als van Caribische activisten zoals Anton de Kom. In deze bijdragen worden hun activiteiten, netwerken en betekenis geanalyseerd.

Tweede Wereldoorlog – Esther Captain & Valika Smeulders
De Duitse bezetting betekende ook voor koloniale migranten in de stad het begin van een gevaarlijke periode, en zeker voor degenen doe kozen voor het verzet. Wie waren zij, waarom deden zij dit, en hoe liep dit af?

Van Azië via Suriname naar Den Haag: contractarbeid – Chan Choenni (emeritus hoogleraar Vrije Universiteit Amsterdam)
Contractarbeid volgde in Suriname direct op de Emancipatie en het Staatstoezicht en is het directe vervolg op de slavernij. Waarom werden contractarbeiders juist uit Brits-Indië en later ook Java gehaald? Hoe was hun leven in Suriname? Hoe was hun latere ontwikkeling in Suriname? Welk deel vertrok naar NL, waarom koos een belangrijk deel voor Den Haag en hoe verging het hun daar?

Postkoloniale migratie en diversiteit in naoorlogs Den Haag – Ruben Gowricharn (emeritus hoogleraar Universiteit van Tilburg en Vrije Universiteit Amsterdam)
Brede schets van de naoorlogse sociaal-culturele transformatie van Den Haag en de plaats daarin van opeenvolgende postkoloniale migraties. Hoe verhielden deze ‘gemeenschappen’ zich tot andere inwoners van de stad en tot elkaar?

Sporen in de stad: architectuur – Freek Schmidt (Vrije Universiteit Amsterdam) en Miel Groten (Vrije Universiteit Amsterdam)
Welke sporen heeft het koloniale en slavernijverleden achtergelaten in de bebouwde omgeving, en in het bijzonder in stadsplanning en architectuur?

Sporen in de stad: monumenten – Vilan van de Loo (zelfstandig onderzoeker)
Welke sporen heeft het koloniale en slavernijverleden achtergelaten in koloniale en postkoloniale monumenten in de stad?

Sporen in de stad: Letterkunde, archivalia, bibliotheken – Martin Bossenbroek (ex-directeur Koninklijke Bibliotheek)
Welke sporen heeft het koloniale en slavernijverleden op papier achtergelaten? Welke schatkamers herbergt Den Haag, en wat kunnen we daar wel maar ook niet vinden?

Sporen in de stad: culturele infrastructuur – Marlies van der Riet
In hoeverre maakte het koloniale en slavernijverleden in de periode zelf deel uit van de culturele infrastructuur van de stad, en hoe resoneert dit verleden daarin vandaag?

Sporen in de stad: Mauritshuis – Martine Gosselink (Mauritshuis) & Lea van der Vinde (Mauritshuis)
Wat is de geschiedenis van dit stadspaleis en hoe wil het hedendaagse Mauritshuis zich daartoe verhouden?

Het Haags Historisch Museum: een zoektocht en methoden om het slavernijverleden te duiden en Haags koloniaal erfgoed te ontsluiten – Kiran Sukul (Haags Historisch Museum)
Hoe ging en gaat het HHM in de hedendaagse stad om met het koloniale en slavernijverleden? De aanpak van het HHM, de Haagse methode, levert veel inzichten en ontwikkelt zich nog steeds. Dit hoofdstuk gaat over het proces om tot een aanpak te komen om dat koloniale verleden als stedelijke erfgoedinstelling te duiden.

‘Stad van recht en vrede’ en het koloniale verleden – Marlies van der Riet
Dat het hedendaagse motto ‘Stad van recht en vrede’ zich moeilijk verdraagt met het koloniale verleden is wel duidelijk. Maar werd die tegenstelling ook al onderkend toen Den Haag zich rond 1900 als zodanig begon te presenteren?

Over de Haagse herinneringscultuur – Esther Captain
Den Haag telt diverse gemeenschappen van postkoloniale migranten die eigen data, plekken, monumenten en rituelen kennen om gebeurtenissen te herinneren die voor hen relevant zijn. Men denke aan de afschaffing van de trans-Atlantische slavernij, de daaropvolgende contractarbeid door Javanen en Hindoestanen, maar ook recentere gebeurtenissen zoals het einde van de Tweede Wereldoorlog in de Pacific. Deze bijdrage brengt Haags herinneren, herdenken en vieren in kaart.

Een geschiedenis voor vandaag: Haagse burgers aan het woord – Ardjuna Candotti (zelfstandig onderzoeker)
De bedoeling is dat in deze bijdrage een breed spectrum aan inwoners van de stad reflecteren op wat het koloniale en slavernijverleden betekent voor de stad van vandaag. Mogelijk een samenwerkingsproject met de Haagse Hogeschool.